Liczenie wymienników węglowodanowych w poszczególnych posiłkach jest bardzo cenną umiejętnością, ale węglowodany to tylko połowa sukcesu w terapii. Dosłownie połowa, gdyż wartość energetyczna tej grupy produktów powinna stanowić około 50% zapotrzebowania energetycznego. Kolejna połowa sukcesu to znajomość i umiejętność oszacowywania zawartości białek i tłuszczów w zwyczajowych posiłkach diabetyka. Dopiero wówczas w tej dietetycznej układance będą do siebie pasować wszystkie elementy niczym w puzzlach.
ELEMENTY UKŁADANKI
Model intensywnej funkcjonalnej insulinoterapii, w skrócie FIT (ang. functional intensive insulin therapy) to metoda wyjątkowo innowacyjna, skierowana do aktywnych, bardzo dobrze wyedukowanych chorych, w którym zmienna dawka insuliny skorelowana jest ze spożywanymi posiłkami i planowanym wysiłkiem fizycznym. By wszystkie elementy tej skomplikowanej układanki idealnie do siebie pasowały, należy spełnić fundamentalne założenie metody FIT – nie odstępować od zwykłego trybu życia i dostosować do niego terapię insuliną. Kolejnym warunkiem do spełnienia są wielokrotne iniekcje insuliny w ciągu dnia, adekwatne do stężenia glukozy, monitorowanego za pomocą wielu pomiarów w ciągu doby. Taki sposób postępowania ma zapewnić osiągnięcie stanu prawie normoglikemii, czyli glikemii zbliżonych do stężeń glukozy osób niechorujących na cukrzycę. Celem leczenia cukrzycy, niezależnie od sposobu stosowanej terapii, jest jak najlepsze wyrównanie metaboliczne. Wydaje się, że metoda FIT tę szansę przybliża.
Liczne badania kliniczne przynoszą dowody na to, że leczeni analogami (z użyciem metody FIT) mogą być tylko ci pacjenci, którzy rzetelnie i z pełną odpowiedzialnością akceptują tryb terapii, stosują się do jego wymagań. Wieloletnie doświadczenie kliniczne jednoznacznie pokazuje, że nawet najlepsza insulina nie poprawi kontroli wyrównania cukrzycy, jeśli pacjent nie będzie współdziałał z zespołem leczącym, nie zadba o odpowiednią i optymalną dla niego dietę, o indywidualnie dobrany i dla niego optymalny wysiłek fizyczny, nie będzie systematycznie prowadził samokontroli i analizował jej efektów.
INNE ŹRÓDŁA ENERGII W DIECIE – LICZENIE BIAŁEK I TŁUSZCZÓW
Pacjenci z cukrzycą powinni zwracać uwagę na produkty, które dostarczają białek i tłuszczów w spożywanych posiłkach. Jest to niezwykle istotne, okazuje się bowiem, że insulina podana jednorazowo (obliczona tylko na węglowodany zawarte w posiłku) nie zawsze pozwala na utrzymanie prawidłowego stężenia glukozy po 4–8 godzinach.
Białko i tłuszcz wchłaniają się znacznie dłużej niż węglowodany i również wpływają na wzrost poziomu glukozy we krwi, ale w znacznie późniejszym czasie. Liczenie kalorii pochodzących z białek i tłuszczów zawartych w danym posiłku, czyli ilości wymienników białkowo-tłuszczowych (łącznie 100 kalorii z białek i tłuszczy = 1WBT), pozwala lepiej dostosować dawkę insuliny w celu utrzymania glikemii w zamierzonych granicach. Osoby używające penów mogą, jeśli posiłek jest bogaty w tłuszcze i białka, podać sobie dodatkową dawkę insuliny po pewnym czasie. Jednak najłatwiej dawkować insulinę na zawartość białka i tłuszczu w posiłku osobom korzystającym z pomp insulinowych. Mają oni bowiem możliwość podania specjalnego, przedłużonego bolusa (dawka insuliny do posiłku) na białka i tłuszcze, który działa odpowiednio długo do czasu ich wchłaniania.
BIAŁKA, które mają stanowić około 15–20% energii w diecie diabetyka, obok węglowodanów stanowią bardzo ważny składnik pokarmowy ze względu na to, że są materiałem budulcowym całego organizmu. Wykorzystywane są głównie w okresie wzrostu oraz w czasie odnawiania zużytych części komórek i tkanek. Podstawowe źródła białek zwierzęcych i roślinnych przedstawia tabela 1. Warto wiedzieć, że zalecane wzajemne proporcje białka zwierzęcego do roślinnego w diecie to 50:50%.
TŁUSZCZE – ich zawartość w diecie powinna pokrywać 30% dobowego zapotrzebowania energetycznego, z czego maksymalnie trzecia część, czyli w sumie 10%, powinna przypadać na tłuszcze zwierzęce (nasycone). Pozostałą część zapotrzebowania energetycznego przypadającego na tłuszcze należy zapewnić dodatkiem tłuszczów nienasyconych, takich jak: wielonienasycone kwasy tłuszczowe (oleje roślinne) – ok. 6% i jednonienasycone kwasy tłuszczowe (np. oliwa z oliwek) od 10–20%. 1 gram tłuszczu dostarcza 9 kcal. Jednak energia uzyskiwana na tej drodze wykorzystywana jest przez organizm tylko w stanie niedoboru węglowodanów. Tłuszcze spożywcze występują w stanie naturalnym (smalec, masło, olej itp.) oraz jako składowa innych produktów (tłuszcze ukryte), np. w mięsie, mleku, serach, rybach, jajach, orzechach itd.
1 WYMIENNIK BIAŁKOWY (WB) I TŁUSZCZOWY (WT)
Jeden wymiennik białkowy (1 WB) jest to taka ilość pożywienia, w której znajduje się 10 gramów białka zwierzęcego. Jako wzorzec przyjęto porcję mięsa cielęcego (wołowego, drobiowego, wędlin, sera twarogowego chudego lub mięsa ryb) o wadze 50 g (tabela 2).
1 WB dostarcza ok. 40 kcal, ponieważ 1 g białka to 4 kcal.
1 Wymiennik tłuszczowy (WT) to taka ilość pożywienia, w której znajduje się 10 g tłuszczu. Jako wzorzec przyjęto porcję masła o wadze 12 g. Zamiennie 1 wymiennikiem tłuszczowym może być na przykład 10 g oleju lub oliwy, 15 g majonezu bądź 15 g smalcu (tabela 3). Pamiętajmy jednak o tym, że tłuszcze to pozostałe 30–35% energii w diecie.
MATEMATYKA W DIECIE
Znajomość algebry jest absolutnie niezbędna w kuchni diabetyka. Stąd powiedzenie „matematyka królową wszystkich nauk” wydaje się tutaj wyjątkowo zasadne. W tabeli 4. przedstawiamy procentowy udział poszczególnych posiłków dziennego zapotrzebowania energetycznego organizmu. Aby łatwiej było nam wykonywać wszelkie potrzebne obliczenia, przyjrzyjmy się na przykładzie, jak należy obliczać zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze.
Przykład: mężczyzna 35 lat, cukrzyca typu 1 rozpoznana przed trzema laty, aktualna masa ciała 76 kg, wzrost 180 cm, praca siedząca umysłowa, nie uprawia żadnego sportu.
Ponieważ przykładowy pacjent prowadzi nieaktywny tryb życia, ustalając dla niego zapotrzebowanie energetyczne przyjmiemy wartość 30 kcal na 1 kg należnej masy ciała. Dla przypomnienia – obliczanie właściwej podaży energetycznej dla chorych na cukrzycę powinno uwzględniać następujące zalecenia:
- osoby leżące: 20 kcal / kg należnej masy ciała / dobę
- osoby pracujące umysłowo: 25–30 kcal / kg należnej masy ciała / dobę
- osoby codziennie wykonujące ćwiczenia fizyczne: 35 kcal / kg należnej masy ciała / dobę
- osoby wykonujące ciężką pracę – 40 kcal / kg należnej masy ciała / dobę
Założenia diety dla pacjenta z przykładu
1. Ustalenie należnej masy ciała wg Brocka
Wzrost w cm –100, czyli 180 cm – 100 = 80 kg
2. Zapotrzebowanie energetyczne
30 kcal (na 1 kg należnej masy ciała) x 80 kg = 2400 kcal
3. Ilość węglowodanów diecie: 50% zapotrzebowania energetycznego
2400 kcal x 50% energii = 1200 kcal : 4 kcal (bo 1 g węglowodanów to 4 kcal) = 300 g węglowodanów/dobę, czyli 30 WW
4. Ilość tłuszczu w diecie: 30% zapotrzebowania energetycznego
2400 kcal x 30% energii = 720 kcal : 9 kcal (bo 1 g tłuszczu to 9 kcal) = 80 g tłuszczu na dobę.
Planując dietę pamiętamy, że około połowę powinien stanowić tłuszcz zawarty w produktach, a drugą połowę dodany, i to ten ostatni wliczamy do ogólnej liczby wymienników tłuszczowych, których w tym konkretnym przypadku będą 4 WT (ponieważ 40 g tłuszczu dodanego – połowa z należnej liczby gramów tłuszczu).
5. Ilość białka w diecie: 20% zapotrzebowania energetycznego
2400 kcal x 20% energii = 480 kcal : 4 kcal (bo 1 g białka to 4 kcal) = 120 g białka/dobę.
Połowę powinny stanowić białka zwierzęce, które wliczamy do puli wymienników białkowych, czyli 60 g białka zwierzęcego da nam 6 WB.
W powyższym przykładzie zamieszczonym w tabeli 5. wszystkie wymienniki węglowodanowe „wrzucono” razem do jednego worka. Ale nasz wyedukowany Czytelnik zapewne doskonale zdaje sobie sprawę z tego, że wymienniki węglowodanowe to cztery podgrupy, na które składają się: pieczywo i produkty zbożowe, owoce, wysokowęglowodanowe warzywa oraz mleko i produkty mleczne.
Kończąc ten niełatwy temat dietoterapii w trakcie leczenia metodą FIT, na zachętę proponuję skorzystanie z tabeli 6. przygotowanej do wpisywania właściwych dla siebie liczby poszczególnych wymienników węglowodanowych, białkowych i tłuszczowych, które będą stanowiły składową wszystkich posiłków. I przypominam, że w każdej układance muszą do siebie pasować wszystkie elementy – tak też jest z leczeniem cukrzycy.
mgr inż. Katarzyna Kowalcze
specjalista ds. żywienia i dietetyki
